Samanarthi Shabd (Synonyms) — समानार्थी शब्द
Overview
Samanarthi Shabd (समानार्थी शब्द) refers to words in Marathi that share the same or nearly the same meaning. Examiners test whether candidates can identify correct synonyms from given options or match words with their equivalent meanings.
Mastering synonyms serves dual purposes: it directly fetches marks in vocabulary-based questions and indirectly improves comprehension passage performance. Since Marathi vocabulary questions are straightforward recall-based, a well-prepared candidate can score full marks in this section with systematic memorization. The key is learning synonyms in thematic clusters rather than random lists.
Focus your preparation on frequently tested word categories: nature and environment, human qualities and emotions, common actions, and administrative/formal terms. The exam favours words from everyday usage and classical Marathi literature rather than obscure or regional dialect terms.
Key Concepts
- समानार्थी शब्द (Samanarthi Shabd) means words having identical or very close meanings. Example: पाणी = जल = उदक (water).
- संदर्भानुसार अर्थ (Contextual meaning): Some synonyms are interchangeable in all contexts; others fit only specific registers (formal, poetic, colloquial). Know which synonym suits which context.
- तत्सम-तद्भव संबंध: Many synonym pairs exist because Marathi has Sanskrit-origin (tatsam) and Prakrit-evolved (tadbhav) versions of the same concept. Example: अग्नी (tatsam) = आग (tadbhav).
- काव्यात्मक शब्द (Poetic synonyms): Words like शशी, चंद्र, राजणी for moon appear in literature-based questions.
- एकाच संकल्पनेचे अनेक शब्द: Concepts like sun, water, earth, king have multiple synonyms — these are exam favourites.
- विरुद्ध नाही, समान आहे: Don't confuse with Virudharthi (antonyms). The question asks for same meaning, not opposite.
- शब्दसंग्रह वर्गीकरण: Organize learning by category — body parts, nature, emotions, actions — for better retention.
Key Facts / Must-Remember Synonym Groups
निसर्ग व पंचमहाभूते (Nature & Five Elements)
| मूळ शब्द | समानार्थी शब्द |
|---|---|
| पाणी | जल, उदक, नीर, अंबु, तोय, वारी |
| आग | अग्नी, अनल, पावक, वैश्वानर |
| वारा | वायू, पवन, समीर, मारुत, अनिल |
| आकाश | नभ, गगन, अंबर, आभाळ, व्योम |
| पृथ्वी | भू, धरा, वसुंधरा, अवनी, धरती, भूमी |
| सूर्य | रवी, दिनकर, भास्कर, सूरज, आदित्य, भानू |
| चंद्र | शशी, राकेश, शशांक, इंदू, सोम, निशाकर |
| फूल | पुष्प, सुमन, कुसुम |
| झाड | वृक्ष, तरू, द्रुम |
| पर्वत | डोंगर, गिरी, अचल, शैल, नग |
मनुष्य व शरीर (Human & Body)
| मूळ शब्द | समानार्थी शब्द |
|---|---|
| डोळा | नयन, नेत्र, लोचन, चक्षू, अक्ष |
| हात | हस्त, कर, बाहू, भुजा |
| मुख | तोंड, वदन, आनन, मुखडा |
| केस | कुंतल, अलक, कच |
| हृदय | अंत:करण, काळीज, उर |
| माणूस | मनुष्य, नर, मानव, मर्त्य |
| स्त्री | नारी, महिला, वनिता, अबला |
भावना व गुण (Emotions & Qualities)
| मूळ शब्द | समानार्थी शब्द |
|---|---|
| राग | क्रोध, कोप, संताप, रोष |
| आनंद | हर्ष, आल्हाद, मोद, उल्हास |
| दुःख | शोक, खेद, व्यथा, वेदना, पीडा |
| भीती | भय, दहशत, धास्ती |
| प्रेम | प्रीती, स्नेह, माया, ममता |
| अभिमान | गर्व, घमंड, अहंकार |
क्रिया व इतर (Actions & Others)
| मूळ शब्द | समानार्थी शब्द |
|---|---|
| घर | गृह, सदन, निवास, आलय, भवन |
| राजा | नृप, नरेश, भूपती, सम्राट |
| रात्र | निशा, रजनी, रात, यामिनी |
| दिवस | दिन, वार, वासर |
| रस्ता | मार्ग, पथ, वाट |
| युद्ध | संग्राम, लढाई, समर, रण |
| मृत्यू | मरण, निधन, देहांत, अंत |
| संपत्ती | धन, वित्त, द्रव्य, लक्ष्मी |
| मित्र | सखा, दोस्त, सोबती, स्नेही |
| शत्रू | वैरी, दुश्मन, रिपू, अरी |
Worked Examples
Example 1: Direct Synonym Question
प्रश्न: 'वारा' या शब्दाचा समानार्थी शब्द कोणता? (अ) अनल (ब) वायू (क) उदक (ड) नभ
उत्तर: (ब) वायू
स्पष्टीकरण: वारा = वायू = पवन = समीर. अनल = आग, उदक = पाणी, नभ = आकाश. हे चुकीचे पर्याय आहेत.
Example 2: Match the Pairs
प्रश्न: 'नेत्र' हा शब्द कोणत्या शब्दाचा समानार्थी आहे? (अ) कान (ब) नाक (क) डोळा (ड) ओठ
उत्तर: (क) डोळा
स्पष्टीकरण: नेत्र, नयन, लोचन, चक्षू हे सर्व डोळा या शब्दाचे समानार्थी शब्द आहेत.
Example 3: Odd One Out (Synonym Variant)
प्रश्न: खालीलपैकी 'पाणी' चा समानार्थी शब्द नसलेला कोणता? (अ) जल (ब) नीर (क) अनिल (ड) तोय
उत्तर: (क) अनिल
स्पष्टीकरण: अनिल = वारा/वायू. जल, नीर, तोय हे तिन्ही पाण्याचे समानार्थी आहेत.
Common Mistakes
- तत्सम-तद्भव गोंधळ: Students confuse अग्नी with अनिल. Remember: अग्नी = fire, अनिल = wind. The 'ग' in अग्नी connects to 'ignite' (fire); 'निल' sounds like 'nil' movement = flowing air.
- समानार्थी आणि विरुद्धार्थी गल्लत: Reading too fast and giving antonym instead of synonym. Always re-read whether question asks समानार्थी or विरुद्धार्थी.
- अर्धवट शब्द ज्ञान: Knowing only one synonym per word and failing when a less common synonym appears. Learn at least 3-4 synonyms for high-frequency words.
- संदर्भ दुर्लक्ष: Some synonyms are context-specific. वारी means water in poetry but pilgrimage in common usage. Check which meaning the question implies.
- ध्वनी साधर्म्य भ्रम: Similar-sounding words mislead: शशी (moon) versus शेष (remaining). Sound-alike is not meaning-alike.
Quick Reference
- पाणी group: जल, उदक, नीर, तोय, अंबु, वारी
- आग group: अग्नी, अनल, पावक, वैश्वानर
- वारा group: वायू, पवन, समीर, अनिल, मारुत
- डोळा group: नयन, नेत्र, लोचन, चक्षू
- चंद्र group: शशी, शशांक, इंदू, सोम, राकेश
- Memory trick: पंचमहाभूते (5 elements) and body parts carry maximum weightage — master these first.